Wnioski i rekomendacje

Mimo że zachorowalność i umieralność na raka szyjki macicy w Polsce wykazuje tendencję malejącą, jest to nadal problem o poważnej randze społecznej i medycznej. Pod względem wykrywalności zmian prowadzących do rozwoju chorób nowotworowych jesteśmy daleko w tyle za większością krajów europejskich, a skutkiem – ciągle znaczące liczby niepotrzebnych śmierci i zachorowań, których można było uniknąć.

Zainicjowany w 2007 roku powszechny program skriningu raka szyjki macicy w Polsce stanowi ważny krok na drodze zwalczania tego nowotworu. Jeżeli udział kobiet w badaniach będzie naprawdę masowy, efekty widoczne w statystykach pojawią się już w ciągu najbliższych lat. Wymaga to jednak dogłębnego rozpoznania czynników odpowiedzialnych za niską zgłaszalność kobiet na cytologiczne badania profilaktyczne oraz wypracowania takich form organizacyjnych oferowanych badań, które sprawią, że będą one dostępne dla najszerszych kręgów.

Problemem w naszym społeczeństwie jest bowiem nie tylko ogólnie niski odsetek kobiet poddających się badaniom profilaktycznym, ale szczególnie – niski odsetek kobiet niżej wykształconych i mniej zamożnych, wśród których najczęściej dochodzi do zgonów z powodu nowotworów. Sytuacja ta stanowi zarazem szczególne wyzwanie, wymaga bowiem mądrej i skutecznej edukacji zdrowotnej.

Osiągnięcia współczesnej medycyny wskazują nowe drogi zwalczania m. in. raka szyjki macicy. Duże szanse stwarza szczepionka przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV), głównego sprawcy zachorowań. Ciągle jeszcze niedookreślone są parametry jej pełnej skuteczności, np. czasu,w którym chroni przed zakażeniem. Niemniej jednak szczepionka ta jest dostępna na europejskich rynkach farmaceutycznych, a poprzez masowe programy szczepień wprowadzana jest w coraz to nowych krajach. Pomimo wysokiego kosztu, cieszy się także rosnącym zainteresowaniem w Polsce, choć niemal wyłącznie wśród kobiet o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym.

Tymczasem efekt wprowadzenia szczepionki – podobnie jak programu badań skriningowych – będzie widoczny tylko wtedy ,gdy będzie ona stosowana powszechnie. Połączenie programów badań przesiewowych i szczepień to najkorzystniejsze rozwiązanie zarówno w wymiarze jednostkowym, jak i populacyjnym. Jednocześnie analizy ekonomiczne wskazują, że nawet wysokie koszty takiej profilaktyki, w dłuższej perspektywie czasowej i w zestawieniu z kosztami ponoszonymi na leczenie – są dobrą inwestycją. Przede wszystkim jednak należy pamiętać, że imperatyw zapobiegania cierpieniom, poważnym konsekwencjom chorób, wreszcie przedwczesnym zgonom nie może mieć tylko argumentacji finansowej. Mając to na uwadze, uczestnicy debaty formułują niżej zamieszczone rekomendacje.

1. W Polsce potrzebne są programy edukacyjne, dotyczące upowszechnienia wiedzy na temat zakażeń HPV i czynników ryzyka raka szyjki macicy. Programy te powinny być wkomponowane w całokształt promocji zdrowia i prozdrowotnego stylu życia, propagować bezpieczne zachowania seksualne i odpowiedzialność wynikającą z podjęcia życia seksualnego. Edukacja zdrowotna powinna być masowa, wykorzystywać media i przede wszystkim – skierowana do młodzieży przed inicjacją seksualną.

Programy edukacyjne powinny być zróżnicowane – w większym stopniu niż dotąd –ze względu na poziom wykształcenia i środowisko społeczne odbiorców. Ważną kwestią jest także zapobieganie negatywnym postawom społecznym w stosunku do zakażonych kobiet, unikanie zjawiska „obwiniania ofiary”.

2. Istotną kwestią jest wzmocnienie roli profilaktyki na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej, lekarzy rodzinnych, a także pielęgniarek oraz położnych w zakresie edukacji pacjentek oraz wzmacnianie ich aktywności na rzecz udziału kobiet w badaniach przesiewowych.

Profilaktyka raka szyjki macicy na poziomie podstawowej opieki zdrowotnej wymaga lepszego ukierunkowania na ten cel, koordynacji i wyższych nakładów finansowych z Narodowego Funduszu Zdrowia oraz funduszy celowych (Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych).

3. Należy kontynuować i rozwijać ogólnopolski program cytologicznych badań skriningowych. Dalszego usprawnienia wymaga jego dostępność, szczególnie dla kobiet zamieszkałych w rejonach wiejskich. Kluczową sprawą jest także zapewnienie dobrego monitoringu efektów realizacji programu oraz włączenie do baz danych informacji o badaniach wykonanych poza programem.

Elementem monitorowania realizacji i efektów programu powinny być także tzw. foollow up studies, opierające się na technice sondażu, które umożliwiałyby ocenę udziału kobiet w badaniach skriningowych, a także ustalenie przyczyn niekorzystania z nich.

4. Postuluje się wprowadzenia szczepień ochronnych przeciw wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) do kalendarza szczepień zalecanych przez Głównego Inspektora Sanitarnego. Rozważenia wymaga także możliwość wdrożenia masowych, rutynowych szczepień dziewcząt w wieku 11–13 lat z uwzględnieniem ich finansowania ze środków publicznych. Szczegółowe zalecenia dotyczące szczepień zawarte są w odpowiednich rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Profilaktyki Zakażeń HPV.

5. Potrzebne są interdyscyplinarne badania naukowe (medyczno-społeczno-ekonomiczne), skoncentrowane na społecznych, organizacyjnych i ekonomicznych aspektach kosztów i zysków działalności leczniczej i profilaktycznej w zakresie raka szyjki macicy w Polsce. Stanowić one powinny racjonalną podstawę działań nakierowanych na dobór najefektywniejszych metod, sposobów i środków eliminowania zagrożenia chorobą.