Edukacja w profilaktyce

W Polsce potrzebny jest zintegrowany program zawierający elementy profilaktyki pierwotnej i wtórnej, uwzględniający zróżnicowanie środowisk, do których jest kierowany. Warto oprzeć się tu na zasadach naukowego konstruowania programów profilaktycznych, stosowanych w krajach zachodnich. Aktualnie, przekazy edukacyjne są głównie adresowane do osób z wyższym wykształceniem, reprezentują bowiem często poziom zbyt trudny dla przeciętnego odbiorcy. Programy te są poza tym niejednokrotnie prowadzone żywiołowo i chaotycznie oraz nie są monitorowane i poddawane ewaluacji.

Na pierwsze pozycje niezbędnych działań wysuwa się zatem budowanie wiedzy polskiego społeczeństwa na temat raka szyjki macicy, a zwłaszcza:

• epidemiologii zakażenia HPV ze zwróceniem szczególnej uwagi na powszechność tego zakażenia oraz krótki dystans czasowy pomiędzy inicjacją seksualną a zakażeniem młodych kobiet;
• znaczenia cytologicznych badań przesiewowych w wykrywaniu wczesnych postaci raka szyjkimacicy;
• różnicy efektywności leczenia przedinwazyjnych postaci raka i zaawansowanych, późno wykrytych przypadków
• tego nowotworu;
• skutków społecznych choroby, między innymi około 1500–2000 zgonów rocznie kobiet w młodym i średnim wieku.

W programie edukacji związanym z zapobieganiem rakowi szyjki macicy za pomocą szczepień warto wykorzystać dotychczasowe doświadczenia z zakresu profilaktyki innych chorób zakaźnych, a szczególnie zwrócić uwagę na grupy docelowe dla tych działań.

Biorąc pod uwagę najwyższą skuteczność szczepionek przeciwko HPV, edukacją należałoby objąć młodzież oraz rodziców, którzy muszą zrozumieć sens wydania pewnej sumy pieniędzy (nawet przy założeniu dofinansowania przez NFZ) na zakup szczepionki dla swoich dzieci. Jeśli chodzi o młodzież, to profilaktyka raka szyjki macicy powinna być elementem edukacji zdrowotnej prowadzonej w szkołach. Dotyczy to zwłaszcza wiedzy na temat czynników ryzyka choroby.

Także istniejące braki w zakresie edukacji seksualnej w szkołach kładą się cieniem na znajomości zagrożeń chorób przenoszonych drogą płciową. Negatywne konsekwencje braku edukacji seksualnej są podkreślane przez licznych ekspertów¹¹⁴. Obniżenie wieku inicjacji seksualnej i liberalizacja kontaktów erotycznych stwarzają potrzebę intensyfikowania edukacji na temat higieny życia płciowego wśród młodzieży, szczególnie że jest to obszar pomijany najczęściej w edukacji rodzicielskiej. Z punktu widzenia profilaktyki raka szyjki macicy niezbędne są oddziaływania mające na celu wzrost świadomości dotyczącej czynników ryzyka i odpowiedzialności młodych ludzi za swoje zdrowie i życie.

Edukacja dotycząca profilaktyki raka szyjkimacicymusi też podkreślać znaczenie cytologicznych badań przesiewowych jako nadal najważniejszej metody wczesnego wykrywania zmian przedrakowych. Należy eliminować przekonanie, że szczepienie zastępuje badania przesiewowe i uświadamiać, że szczepionki zapobiegają zakażeniu wywołanemu przez wirusy typu 16 i 18 oraz pokrewne antygenowo typy 45 i 31, odpowiedzialne w sumie za 70–80% przypadków raka szyjki macicy, nie chronią jednak przed zakażeniem pozostałymi typami wirusów onkogennych, dla których nadal najważniejszą metodą profilaktyczną pozostają badania przesiewowe. Podkreśla się, że szczepienie przeciwko HPV powinno być połączone ze sprawdzeniem, kiedy pacjentka miała wykonane ostatnie badanie cytologiczne, a jeśli miało to miejsce powyżej 3 lat temu, to należy zachęcić i ułatwić jej jak najszybsze wykonanie tego badania.

Przy realizacji programów edukacyjnych w zakresie HPV należy pamiętać o ryzyku „obwiniania ofiary”, aby zwiększona znajomość czynników ryzyka choroby (kontakty seksualne z wieloma partnerami) nie doprowadziła do negatywnego postrzegania i obwiniania chorych kobiet. Ważne wydają się oddziaływania nakierowane na lekarzy pierwszego kontaktu, szczególnie ginekologów, aby uczulić ich na wagę problemu, a także dopomóc w uzyskaniu interpersonalnych kompetencji, umożliwiających lepszą komunikację z pacjentkami, zapewniającą właściwy stosunek do choroby i jej zapobiegania. Ich partnerami powinni być lekarze rodzinni, którzy są chętniej odwiedzani przez część kobiet.